منطق ریخت شناسی حروف/ مسعودنجابتی

مطلب پیش‌رو نوشتاریست درباره اهمیت ساختارشناسی حروف و نشانه توسط مسعودنجابتی، طراح گرافیک معاصر که به صورت اختصاصی در اختیار روزرنگ قرار گرفته است:

در طراحی نشانه نوشته آنچه از اهمیّت بیشتری برخوردار است ریخت شناسی حروف و بررسی تناسب این ریخت با معناست. بی تردید هرنوع نگارشی با قیافه ای همراه است که این چهره، همان بیان تصویریِ مقصود و منظور کلام است. آن هنگام که حروف بر صفحه نمایان می شوند، بیانی تصویری می یابند و به تصویر تبدیل می گردند که این ویژگی علاوه بر خوانایی، امتیاز دیگری است برای نشانه نوشته. به عبارتی یک نشانه نوشته هم خوانده می شود و هم دیده می شود؛ به اعتبار استفاده از نمادهای الفبایی، خواناست و بر حسب برخورداری از ریخت و فرمی خاص، یک تصویر است. نوشتار به اشکال و صُوَر مختلفی تجلّی می یابد. هر نشانه نوشته ای استوار بر ریخت حروف است، از این رو ریخت شناسی حروف یکی از مهمترین نکات در طراحی و تحلیل نشانه های نوشتاری محسوب می گردد.

لوگو-مسعود نجابتی (9)

طراح گرافیک همواره ادراک خود را از مقصود و منظور نوشته بیان می کند و بر اساس این دریافت پاره ای از شکل ها را بر می گزیند و متناسب با محتوا تغییر می دهد. به عبارتی این طراح است که در کالبد کلمه روح تازه ای می دمد و به آن تَشَخُّص می بخشد، اما هر شخصیّتی باید برای مخاطب معنا پیدا کند، یعنی طراح ناگزیر است که مرز ادراک مخاطب را سرحدِّ تخیل خود در طراحی حروف بداند. باید گونه ای احساس و درک مشترک میان دوسویه ی طراح ـ مخاطب وجود داشته باشد؛ این درک مشترک که از سیمای حروف و شاکله ی کلمات، حاصل می شود تعریف ساده ای از درک تصویر مبتنی بر منطق ساختاری است.

لوگو-مسعود نجابتی (8)  لوگو-مسعود نجابتی (17)
با این توصیف مأموریت اصلی طراح نشانه این است که به واژه ها شکل و تَشَخُّص بخشد؛ هرچند، این شکل بخشی در گونه های دیگر نوشتار و در خوشنویسی هم اتفاق افتاده است ولی آنچه یک اثر گرافیکی را از خوشنویسی و دست نوشته ها متمایز می سازد، همانا رابطه ی ارگانیک و منطقی فرم و محتواست. به معنای دقیق تر، شکل پذیری حروف در اقلام خوشنویسی بر اساس هندسه ای دقیق و از پیش تعیین شده و کاملاً زیبا و تکامل یافته اتفاق می افتد، از این رو خوشنویس هنگام نگارش، دیگر چندان تحت تأثیرِ معانی و مقصود کلام واقع نمی گردد و ریخت حروف که در چارچوب قواعد سنتی محبوس شده اند مجالی نمی یابند تا با اثر پذیری از معنا و مفهوم تغییر شکل یابند. بدین صورت، خوب و بد، درست و غلط، زشت و زیبا و دیگر تضادهای معنایی در منطق خوشنویسی تفاوتی نداشته و یکسان و زیبا نوشته می شوند و تنها راهی که برای خوشنویسی در برقراری حدّاقل ارتباط مؤثِّر بین فرم و محتوا باقی می ماند توسّل به تنوّع اقلام خوشنویسی، متناسب با جان کلام است. نگارش کتیبه ای مساجد با خطوط رعنا و پر صلابت ثلث و انواع کوفی تزئینی و هندسی و کتابت دیوان شعرا با قلمی مبتنی بر دور نستعلیق و پیچ و تاب های غزل گونه شکسته نستعلیق و دیگر کاربردها با همین منطق ساختاری صورت می پذیرد. ظهور تام و تمام و آشکار این ارتباط در فضای گرافیک شکل می گیرد و شکل پذیری حروف در این فضا مبتنی بر کاربرد و تناسب فرم با محتوا تعریف می شود نه صرفا رعایت قواعد زیبایی نویسی حروف از این رو بسیار اتفاق می افتد که طراح گرافیک بر اساس این منطق متوسّل به روش هایی می شود که در منطق خوشنویسی اصلاً جایگاهی ندارد و یا نادرست قلمداد می شود.

لوگو-مسعود نجابتی (19)  لوگو-مسعود نجابتی (1)
استفاده از ابزارهای مختلف و تنوّع در هنگام نگارش و بررسی تغییرات در مفردات و ترکیب حروف در فضای گرافیک، به هیچ عنوان به نیّت تَفنُن و سرگرمی و صرفاً ناشی از حسّ تنوّع طلبی نبوده و نباید باشد. تمامی این تجربیات، ماحَصَل این تفکر است که اساساً « شکل استوار بر معناست». اگر هیچ گونه مناسبت و قرابتی میان «معنا» و «شکل» وجود نمی داشت، دیگر هرگز با یک اثر گرافیکی روبه رو نمی شدیم. بلکه شکلی پیش روی خود داشتیم که صرفاً دارای ماهیتی زبانی بود و منش اصلی آن چیدن کنار هم نشانه هایی است که هیچ گونه مناسبت صوری و دیداری با آن چه می خواهیم بیان کنیم، ندارد و به هیچ وجه تجلّی معنا نیست و از موضوع جداست.
آن چه بعضاً طراح گرافیک را وادار به تجربه های ناآزموده و تازه در شکل پذیری حروف می کند همین منطق ریخت شناسی حروف است. در این قلمرو تا حدودی می توان قاعده ها و ضابطه هایی یافت که شرح دقیقی از حالات و تنوّع فرم هنگام طراحی حروف را به دست می دهد، اینکه:
ـ چگونه نوشته هیجان می گیرد؟ و با چه ترفندی آرام جلوه می کند؟
ـ چطور می توان نوشته را جدّی و با ابهت نمایش داد؟ و یا بالعکس فضای صمیمی را در طراحی با حروف تجربه کرد؟
ـ چه مواقعی باید از روابط و ضابطه های دقیق هندسی پیروی نمود؟ و در مواجهه با چه موضوعاتی فی البداهگی را می توان تجربه کرد؟
ـ و در نهایت چگونه می توان ریخت کلمات را متأثر از محتوا و حالات مستتر در معانی الفاظ ترسیم کرد؟
و نکته های بسیاری، از این دست باید مورد توجه دقیق قرار بگیرند. کاربرد بجا و هنرمندانه ی این قواعد به شناخت درستی از فرم، درک صحیحی از انتزاع، مطالعه ی دقیق اقلام خوشنویسی، آشنایی با فرم های نگارشی تمدن های بشری و درک تصویر وابسته اند.

مسعود نجابتی

لوگو-مسعود نجابتی  لوگو-مسعود نجابتی (5)  لوگو-مسعود نجابتی (3)  لوگو-مسعود نجابتی (2)   لوگو-مسعود نجابتی (7)  لوگو-مسعود نجابتی (6)  لوگو-مسعود نجابتی (4)  لوگو-مسعود نجابتی (18)  لوگو-مسعود نجابتی (15)  لوگو-مسعود نجابتی (14) لوگو-مسعود نجابتی (16)



21 thoughts on “منطق ریخت شناسی حروف/ مسعودنجابتی”

  1. به نام خدا
    باسلام و تشکر فراوان از زحمات شما عزیزان در سایت وزین روزرنگ !
    دوستان محترم از شما عاجزانه درخواست دارم تا در مورد پوسترسازی ( ایده یابی ، روش ها ، اجرا و… ) هم از اساتید بنام ، مقاله و آموزش در سایت قرار بدهید تا خوبیتان دوچندان شود . من یک تازه کار هستم و از روزی که باسایت شما آشنا شدم همیشه به شما سر می زنم و خیلی دوست دارم با هنر گرافیک و پوسترسازی آشنا بشوم . البته در چند مسابقه ملی ، برگزیده شده ام اما بیشتر مشکل من در نحوه اجرا و رنگ بندی است ، خیلی ممنون می شوم این مورد را لحاظ کنید .

  2. با تشکر از اهالی روزرنگ بابت انتشار این یادداشت و محتوای قابل قبولی که دارید و تشکر ویژه از استاد نجابتی بابت نگارش یادداشت فوق!
    از استاد تقاضا دارم در صورت تمایل تعریف دقیق‌تر و علمی‌تری از چهار واژه خوشنویسی (Calligraphy)، تایپوگرافی (Typography)[ترجمه دقیقی ندارم]، نشانه (Logo) و نشانه‌نوشته (Logotype) ارائه دهند. چرا که می‌بینم برخی از دوستان هنرمندم به جای ارائه لوگوتایپ در واقع خوشنویسی یا تایپوگرافی تحویل مشتری می‌دهند و اصرار دارند که از واژه لوگوتایپ استفاده کنند! این‌که پس از شنیدن درخواست مشتری مبنی بر سفارش یک علامت (Signe) بهتر است از چه روشی (۴گزینه فوق) در انجام سفارش استفاده کنیم یا بهتر است بگویم از چه راهی تشخیص دهیم که کدام گزینه برای سفارش دهنده مناسب است.
    خواندن یادداشتی از استاد نجابتی و دیگر اساتید درباره تفاوت‌ها و کاربرده‌های این واژگان حتما خواندنی و البته لازم است.

  3. کارهای استاد نجابتی درجه یک و استادانه است. ایشان به اندازه کافی تعریف شنیده اند، چون تعریفی هم هستند. اما کمی نقد برای ایشان هم بد نیست.
    … ما لوگوهایی را می بینیم و مدتی بعد آنها را فراموش میکنم. اما این تصاویر در ناخودآگاه ما ذخیره میشوند. این لینک تصویر لوگوی اسکنر کانن هست. لوگوی این کالا ناخواسته دقیقا نام مبارک حضرت علی شده است. همان لوگوی شیعه آرت! خداناکرده قصد اتهام به نجابتی بزرگ را ندارم، اما قبول کنیم گاهی آن تصاویر ناخودآگاه به سراغ مان میآیند!
    http://golestanema.com/old/cache/plg_jdvthumbs/thumb292-574240e65e178bcb70ba390d14ef7b09.jpg
    همچنین طراحی عنوان استاد نجابتی، دقیقا خط ابداعی القندوسی، خوشنویسی تونسی قرن ۱۸ میلادی است. اما کسی برای معرفی این هنرمند در ایران تلاشی نکرده است! هنرمندی که به گردنی بعضی از اساتید گرافیک ایران حق بزرگی دارد!
    نقد خوب برای همه آموزنده است. برقرار باشید…

    1. هیچ اشکال نداره … شما تلاش کن ما این خوشنویس تونسی رو بیشتر بشناسیم !… همین کاری که استاد نجابتی کرده باعث شد شما این کامنتو بذاری و ما بیشتر مطلع بشیم از دنیا !!!
      برادر من ، اینکه چیزی نیست فقط یک فرم دایره وار از کلمه “علی ” هست که ممکنه براحتی در ذهن یک طراح خبره یا حتی با استعداد ولی کم تجربه تجلی پیدا کنه و اصلا هم قبلا جایی ندیده باشه… در عالم هنر کارهای تکراری به مراتب عجیبتر از این دارم که هیچ کپی هم در کار نبوده .
      من هم مثل شما اطلاعی دقیقی از منشا ایده استاد نجابتی ندارم . پس یاد بگیریم بدون مدرک حرف نزنیم!!!

  4. جان کلام پاراگراف آخر بود که گفت : آقا اول برو فرم را بشناس، خوشنویسی را بشناس و یادبگیر، از اقلام خوشنویسی تمدن ها با خبر شو و ترکیب بندی را بفهم…
    خوب برادر من مشکل ما همینجاست. 🙂

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.